2024-cü il 26 fevral tarixində Azərbaycan tarixində yeni və qürurverici bir səhifə açıldı. İlk dəfə olaraq Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi artıq işğaldan azad edilmiş Xocalı şəhərində anıldı. Bu hadisə təkcə bir anım mərasimi deyildi – bu, 32 illik ağrının, gözləntinin və ədalət axtarışının rəmzi sonluğu, eyni zamanda yeni başlanğıc idi. Uzun illər ərzində doğma yurd-yuvalarından didərgin düşmüş xocalılıların ruhu həmin gün öz torpağında yad edildi və bu, tarixi ədalətin təntənəsi kimi yadda qaldı.
Həmin gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xocalı şəhərində Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin təməlini qoydu. Dövlət başçısının çıxışı həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan olduqca dərin məna daşıyırdı. Prezident xüsusi vurğuladı ki, bu memorialın layihəsi illər öncə hazır olsa da, onun inşası məqsədli şəkildə təxirə salınmışdı. Çünki əsl memorial yalnız Xocalının özündə ucalmalı idi. Bu, uzaqgörən dövlət siyasətinin və qətiyyətli strateji düşüncənin bariz nümunəsi idi.
Dövlət başçısı bildirdi ki, memorialın Bakıda, Xocalı soyqırımı abidəsinin yanında inşa olunması üçün yer də ayrılmışdı. Lakin tarix sübut etdi ki, ən doğru qərar bu abidənin məhz faciənin baş verdiyi torpaqda ucaldılması idi. Bu yanaşma göstərdi ki, Azərbaycan rəhbərliyi heç zaman torpaqların işğalı ilə barışmamış, hər zaman geri dönüşü əsas hədəf kimi müəyyənləşdirmişdir.
2003–2020-ci illər ərzində ölkənin bütün potensialının səfərbər edilməsi, iqtisadi, hərbi və diplomatik sahədə aparılan ardıcıl islahatlar bir məqsədə xidmət edirdi – torpaqların azad olunması. Bu illər ərzində Azərbaycan ordusu müasir silahlarla təchiz edildi, beynəlxalq müstəvidə ölkənin mövqeyi gücləndirildi, iqtisadi müstəqillik təmin olundu. Bütün bunlar gələcək zəfərin təməlini təşkil edirdi.
2020-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında baş vermiş və tarixə İkinci Qarabağ müharibəsi kimi düşən Vətən müharibəsi 17 illik hazırlığın möhtəşəm nəticəsi oldu. 44 gün ərzində Azərbaycan Ordusu düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirərək işğal altında olan torpaqların böyük hissəsini azad etdi. Bu qələbə təkcə hərbi uğur deyil, həm də milli iradənin, xalq–ordu–lider birliyinin təntənəsi idi.
Uzun illər ərzində Azərbaycan dünyaya “Xocalıya ədalət!” çağırışı ilə müraciət edirdi. Bu kampaniya çərçivəsində soyqırımın beynəlxalq aləmdə tanınması üçün geniş diplomatik və ictimai fəaliyyət göstərildi. Təəssüf ki, bir sıra böyük dövlətlər bu faciəyə siyasi maraqlar prizmasından yanaşaraq ədalətli mövqe sərgiləmədilər. Buna baxmayaraq, 18 ölkənin Xocalı soyqırımını tanıması Azərbaycanın apardığı mübarizənin nəticəsi idi.
Bu istiqamətdə Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. Fondun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən “Xocalıya ədalət!” kampaniyası çərçivəsində dünyanın müxtəlif ölkələrində konfranslar, sərgilər, təqdimatlar təşkil olundu, kitablar və məqalələr nəşr edildi. Bu fəaliyyət informasiya müharibəsində Azərbaycanın mövqeyini gücləndirdi və həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasına mühüm töhfə verdi.
Lakin bütün bu səylərə baxmayaraq, cinayətkarların beynəlxalq səviyyədə cəzalandırılması baş vermədi. Xarici ölkələrdəki erməni lobbi təşkilatları və onların havadarları bu məsələnin beynəlxalq gündəmdə lazımi səviyyədə müzakirə olunmasına maneələr yaratdılar. Bu vəziyyət bir daha göstərdi ki, ədalət bəzən güclü iradə və qətiyyət tələb edir.
Azərbaycan ədaləti özü bərpa etdi. 2023-cü ilin sentyabr ayında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağda qalan separatçı qüvvələr tamamilə zərərsizləşdirildi. Bununla da ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam təmin olundu. 30 illik işğal tarixə qovuşdu.
2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyevin Xocalıda Azərbaycan Bayrağını ucaltması tarixi bir an idi. Bu hadisə yalnız bir rəmzi mərasim deyildi – bu, dövlətin suverenliyinin və milli qürurun təntənəsi idi. Bayrağın Xocalıda dalğalanması erməni faşizminin və separatizminin Azərbaycan torpaqlarında bir daha baş qaldıra bilməyəcəyinin açıq mesajı idi.
Prezident çıxışında xüsusi vurğuladı ki, Xocalısız və Xankəndisiz qələbə tam sayıla bilməzdi. Bu sözlər xalqın ürəyindən gələn bir həqiqəti ifadə edirdi. Çünki Xocalı faciəsi hər bir azərbaycanlının yaddaşında sağalmaz yara kimi qalmışdı. Şəhərin azad olunması həmin yaranın sağalması yolunda atılmış ən böyük addım oldu.
Artıq 2026-cı ildir və Xocalı sakinləri mərhələli şəkildə öz doğma torpaqlarına qayıdırlar. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində şəhərdə genişmiqyaslı tikinti və bərpa işləri aparılır. Müasir infrastruktur qurulur, yollar, məktəblər, xəstəxanalar inşa edilir, kommunal sistemlər yenilənir. Xocalı yenidən qurulur – lakin bu dəfə daha müasir və daha güclü şəkildə.
Qayıdan sakinlər üçün yaradılan şərait onların təhlükəsiz, rahat və layiqli həyat sürməsinə hesablanıb. Dövlət tərəfindən sosial dəstək proqramları həyata keçirilir, məşğulluq imkanları yaradılır, kənd təsərrüfatı və sahibkarlıq təşviq olunur. Bu, təkcə fiziki qayıdış deyil, həm də mənəvi dirçəlişdir.
Xocalının dirçəlişi Azərbaycanın ümumi inkişaf strategiyasının tərkib hissəsidir. Azad edilmiş ərazilərdə “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyalarının tətbiqi regionun iqtisadi potensialını artırır və müasir idarəetmə modelini formalaşdırır. Bu yanaşma Qarabağı Cənubi Qafqazın ən inkişaf etmiş bölgələrindən birinə çevirməyi hədəfləyir.
Bu gün Xocalıda həyat yenidən canlanır. Uşaqların səsi, tikinti meydançalarında çalışan insanların əməyi, dalğalanan üçrəngli bayraq – bütün bunlar zəfərin və ədalətin rəmzidir. 32 il əvvəl törədilmiş faciənin ağrısı unudulmur, lakin artıq o ağrı qürur və qətiyyətlə əvəz olunub.
Xocalıya qayıdış sadəcə bir köç prosesi deyil – bu, milli ləyaqətin, tarixi ədalətin və dövlət iradəsinin təntənəsidir. Azərbaycan xalqı sübut etdi ki, nə qədər çətin olsa da, haqq gec-tez qalib gəlir. Xocalı artıq təkcə faciənin deyil, həm də dirçəlişin və qələbənin simvoludur.
