Azərbaycanla Özbəkistan arasında münasibətlər tarixi köklərə, ortaq mədəniyyətə, dil yaxınlığına, milli-mənəvi dəyərlərə və xalqlarımız arasında əsrlər boyu formalaşmış qarşılıqlı rəğbətə söykənir. Lakin müasir dövrdə bu münasibətlərin əsas gücü yalnız ortaq keçmişdən qaynaqlanmır. İki qardaş dövlət mövcud tarixi yaxınlığı konkret siyasi qərarlar, iqtisadi layihələr, investisiya təşəbbüsləri və uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlayır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Daşkənddə səsləndirdiyi fikirlər də münasibətlərin artıq yeni və daha geniş mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığı bu gün siyasi dialoqdan iqtisadiyyata, sənayedən nəqliyyata, təhsildən mədəniyyətə qədər çoxşaxəli xarakter daşıyır.
Son illər iki ölkə arasında siyasi dialoqun intensivləşməsi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış yüksək qarşılıqlı etimadın göstəricisidir. Dövlət başçıları səviyyəsində mütəmadi görüşlərin keçirilməsi, qarşılıqlı səfərlərin intensiv xarakter alması və mühüm məsələlərin birbaşa müzakirə edilməsi münasibətlərin strateji istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Liderlər arasında mövcud olan etimad siyasi münasibətlərlə məhdudlaşmır, iqtisadi, humanitar, nəqliyyat, enerji və digər sahələrdə əməkdaşlığın sürətlənməsinə də ciddi təkan verir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri siyasi iradənin institusional mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsidir. Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması və artıq onun üçüncü iclasının keçirilməsi əlaqələrin sistemli və uzunmüddətli xarakter aldığını nümayiş etdirir. Belə bir mexanizm dövlətlər arasında qəbul edilən qərarların icrasına nəzarət etməyə, yeni təşəbbüsləri əlaqələndirməyə, qarşıya çıxan məsələlərin operativ həllinə və gələcək əməkdaşlığın prioritetlərini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bununla da münasibətlər yalnız ayrı-ayrı səfər və görüşlərdən asılı qalmır, davamlı fəaliyyət göstərən əməkdaşlıq modelinə çevrilir.
Daşkənddə imzalanan yeni sənədlər də Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının hüquqi və praktiki əsaslarının daha da genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif istiqamətləri əhatə edən razılaşmalar tərəflərin qarşıdakı dövr üçün əməkdaşlıq gündəliyini daha dəqiq müəyyənləşdirməsinə imkan yaradır. Hüquqi bazanın genişləndirilməsi xüsusilə iqtisadi layihələrin, birgə müəssisələrin, investisiya təşəbbüslərinin və digər uzunmüddətli proqramların həyata keçirilməsi üçün əlverişli zəmin formalaşdırır. Başqa sözlə, imzalanan hər bir sənəd yalnız diplomatik prosedur deyil, gələcəkdə konkret nəticəyə çevrilməsi nəzərdə tutulan əməkdaşlıq istiqamətidir.
İqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi iki ölkə arasında münasibətlərin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalır. Qarşılıqlı ticarətin artırılması, yeni məhsul qruplarının bazarlara çıxarılması, sahibkarlar arasında birbaşa əlaqələrin genişləndirilməsi və investisiyaların təşviqi Azərbaycanla Özbəkistanın iqtisadi potensialının daha səmərəli şəkildə birləşdirilməsinə imkan verir. Ticarət dövriyyəsinin 2030-cu ilədək 1 milyard dollara çatdırılması istiqamətində müəyyən edilmiş hədəf də əməkdaşlığın konkret nəticələr üzərində qurulduğunu göstərir. Bu rəqəm sadəcə statistik göstərici deyil, qarşıdakı illərdə biznes əlaqələrinin daha geniş miqyas almasını tələb edən mühüm iqtisadi hədəfdir.
Bu məqsədə çatmaq üçün mövcud ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, yeni əməkdaşlıq sahələrinin müəyyənləşdirilməsi də vacibdir. Kənd təsərrüfatı və ərzaq sənayesi, tekstil, tikinti materialları, logistika, maşınqayırma, xidmət sektoru və digər istiqamətlərdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün böyük potensial mövcuddur. İki ölkənin coğrafi mövqeyi, böyük regional bazarlara çıxış imkanları və inkişaf edən nəqliyyat infrastrukturu birgə istehsalın üçüncü ölkələrin bazarlarına istiqamətləndirilməsi baxımından da yeni perspektivlər açır.
Sənaye kooperasiyası Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcək inkişafında xüsusi yer tuta bilər. Birgə müəssisələrin yaradılması yalnız qarşılıqlı investisiyaların həcmini artırmır, eyni zamanda yeni texnologiyaların tətbiqinə, istehsal təcrübəsinin bölüşdürülməsinə və yeni iş yerlərinin yaradılmasına şərait yaradır. Azərbaycan və Özbəkistanın müxtəlif sahələrdə malik olduğu iqtisadi üstünlüklərin birləşdirilməsi regional miqyasda rəqabətqabiliyyətli məhsulların istehsalına imkan verə bilər. Bu isə əməkdaşlığın sadəcə mal alqı-satqısından daha yüksək mərhələyə – birgə istehsal və ortaq iqtisadi maraqlar mərhələsinə keçməsi deməkdir.
İki ölkə arasında nəqliyyat və logistika əməkdaşlığı da getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi çıxış edir, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın böyük iqtisadi və logistika potensialına malik dövlətlərindən biridir. Bu imkanların birləşdirilməsi Azərbaycan üzərindən keçən beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, Özbəkistan məhsullarının dünya bazarlarına daha əlverişli çıxışına şərait yarada bilər. Eyni zamanda Azərbaycan şirkətləri üçün də Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxış imkanları genişlənir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən təsirli tərəflərindən biri isə qardaşlığın çətin və tarixi məqamlarda konkret addımlarla nümayiş etdirilməsidir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasında Özbəkistanın iştirakı bunun bariz nümunəsidir. Füzuli şəhərində Mirzə Uluqbəy adına məktəbin inşa edilməsi Azərbaycan cəmiyyətində böyük rəğbətlə qarşılanan təşəbbüslərdən biri oldu. Bu layihə sadəcə bir təhsil müəssisəsinin tikilməsi kimi deyil, qardaş ölkənin Qarabağın dirçəlişinə verdiyi mənəvi və praktiki dəstəyin rəmzi kimi qiymətləndirilir.
Füzulidə yaradılan belə bir təhsil ocağının xüsusi mənası var. Uzun illər işğal altında qalmış və dağıdılmış ərazilərdə yenidən məktəb zənginin səslənməsi həyatın geri qayıtmasının ən mühüm göstəricilərindən biridir. Özbəkistanın bu prosesdə Azərbaycanla çiyin-çiyinə dayanması iki xalq arasında qardaşlığın yalnız siyasi bəyanat olmadığını nümayiş etdirir. Bu, eyni zamanda Azərbaycanın həyata keçirdiyi Böyük Qayıdış siyasətinə verilən mühüm dəstək və Qarabağın yenidən qurulmasına göstərilən həmrəylikdir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı quruculuq prosesində dost və qardaş ölkələrin iştirakı regionun gələcək inkişafına da yeni məzmun qazandırır. Məktəblərin, yaşayış məntəqələrinin, istehsal obyektlərinin, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılması həmin ərazilərin davamlı inkişafının əsasını formalaşdırır. Özbəkistanın burada reallaşdırdığı təşəbbüslər Azərbaycan xalqının yaddaşında dostluğun ən parlaq nümunələrindən biri kimi qalacaq.
Humanitar və mədəni əlaqələr isə iki ölkə arasındakı siyasi və iqtisadi münasibətləri xalqlar səviyyəsində tamamlayan mühüm amildir. Azərbaycan və özbək xalqları ortaq tarixi şəxsiyyətlərə, zəngin ədəbi irsə, yaxın adət-ənənələrə və mənəvi dəyərlərə malikdir. Qarşılıqlı mədəniyyət günləri, incəsənət tədbirləri, elmi əlaqələr və təhsil sahəsində əməkdaşlıq xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına imkan yaradır. Dövlətlər arasında imzalanan sənədlərin uzunömürlü olmasını təmin edən əsas amillərdən biri də məhz xalqlar arasında mövcud olan bu səmimi yaxınlıqdır.
Gənclər və təhsil sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi də münasibətlərin gələcəyinə yatırılan sərmayə kimi qiymətləndirilə bilər. Universitetlər arasında əməkdaşlığın artırılması, tələbə və müəllim mübadiləsi, birgə elmi layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycan və Özbəkistanın gələcək nəsilləri arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı yalnız bugünkü siyasi və iqtisadi qərarlardan deyil, gələcək nəsillərin bir-birinə münasibətindən də asılıdır. Buna görə humanitar əməkdaşlıq strateji tərəfdaşlığın mühüm sütunlarından biri olaraq qalır.
Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq klassik ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsindən daha geniş məna daşıyır. Burada tarixi qardaşlıq, siyasi etimad, iqtisadi maraqlar, regional əməkdaşlıq və gələcəyə hesablanmış ortaq baxış bir-birini tamamlayır. Daşkənddə əldə edilən razılaşmalar və imzalanan sənədlər də bu münasibətlərin növbəti illərdə daha geniş sahələri əhatə etməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycanla Özbəkistan arasında dostluq sözlərdən konkret nəticələrə çevrilir. Bir tərəfdə siyasi əlaqələri möhkəmləndirən daimi mexanizmlər, digər tərəfdə ticarət, investisiya və sənaye layihələri, başqa bir istiqamətdə isə Qarabağın bərpasında nümayiş etdirilən qardaşlıq dayanır. Bütün bunlar vahid mənzərə yaradaraq göstərir ki, Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan münasibətlər yalnız bugünün maraqlarına deyil, gələcək onilliklərə hesablanmış strateji tərəfdaşlıq modelinə çevrilir.
Bu baxımdan qarşıdakı dövr Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin daha böyük iqtisadi layihələr, yeni investisiyalar, artan ticarət dövriyyəsi, genişlənən nəqliyyat imkanları və dərinləşən humanitar münasibətlərlə zənginləşəcəyi mərhələ ola bilər. Ortaq tarixdən güc alan iki qardaş dövlət bu gün həmin tarixi yaxınlığı gələcəyin real layihələrinə çevirir. Məhz buna görə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən böyük gücü təkcə keçmişdən gələn qardaşlıqda deyil, həmin qardaşlığı ortaq inkişaf və konkret nəticələr üzərində qurulan gələcəyə çevirmək bacarığındadır.