“Orbita” Mənzil Tikinti Kooperativinin (MTK) rəhbəri Famil Bağıyev -Xalqların tarixində elə məqamlar olur ki, həmin gündən sonra keçmişə də, gələcəyə də əvvəlki gözlə baxmaq mümkün olmur.
27 Sentyabr Azərbaycan üçün belə bir tarixdir. Bu gün bir tərəfdən Vətən uğrunda canını fəda etmiş şəhidlərin əziz xatirəsi qarşısında dərin ehtiramın, digər tərəfdən isə Azərbaycanın keçdiyi ağır tarixi yolun, milli iradənin və dövlətçilik yaddaşının rəmzinə çevrilib. 27 Sentyabrı anmaq yalnız 2020-ci ilin bir payız səhərini xatırlamaq deyil. Bu tarixə gedən yol onilliklərin ağrısından, yurd həsrətindən, məcburi köçkün talelərindən, nəticəsiz qalan diplomatik səylərdən və nəhayət, Vətən uğrunda göstərilən böyük fədakarlıqdan keçir.
Qarabağ problemi Azərbaycan xalqının bir neçə nəslinin həyatına təsir göstərdi. İnsanlar doğulduqları evlərdən, ata-baba yurdlarından uzaq düşdülər, ailələrin həyatına məcburi köçkünlük anlayışı daxil oldu. Bir vaxtlar gündəlik həyatın davam etdiyi şəhərlər, kəndlər və qəsəbələr uzun illər insanların yalnız xatirələrində yaşadı. Evindən çıxarkən açarını özü ilə götürən insan illərlə həmin açarı geri dönüş ümidi ilə saxladı. Qarabağda doğulmayan uşaqlar valideynlərinin kəndini onların danışdığı xatirələrdən tanıdılar. Beləcə, torpaq həsrəti təkcə siyasi problem olaraq qalmadı, bütöv bir xalqın mənəvi yaddaşına çevrildi.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası münaqişə ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr qəbul etmişdi. Bu sənədlərdə hərbi əməliyyatların dayandırılması və işğalçı qüvvələrin Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindən çıxarılması ilə bağlı tələblər yer alırdı. Lakin münaqişənin uzun illər ərzində həll edilməməsi regionda davamlı qeyri-müəyyənliyin qalmasına səbəb oldu.
İllər keçdikcə yeni nəsil yetişirdi, amma Qarabağ məsələsi Azərbaycanın ictimai və siyasi həyatının əsas mövzularından biri olaraq qalırdı. Məcburi köçkün ailəsində dünyaya gələn uşaq böyüyür, valideynlərinin heç vaxt unutmadığı yurda qayıtmaq arzusunu özü ilə daşıyırdı. Bu mənada Qarabağ həsrəti təkcə torpaq itkisi deyildi. O, nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi məsuliyyətə çevrilmişdi.
2020-ci il sentyabrın 27-də vəziyyət tamamilə yeni mərhələyə daxil oldu. Həmin gün Azərbaycan yaşayış məntəqələrinin və hərbi mövqelərinin atəşə tutulmasından sonra Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Müharibə sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam etdi və Azərbaycan tarixində Vətən müharibəsi kimi yadda qaldı.
Həmin 44 gün Azərbaycan xalqının yaddaşına adi zaman ölçüsü kimi daxil olmadı. Hər səhərin öz xəbəri, hər axşamın öz gözləntisi vardı. Cəbhədə əsgərlər döyüşürdü, arxa cəbhədə isə milyonlarla insan onların yolunu gözləyirdi. İnsanlar xəritəyə baxır, azad edilən yaşayış məntəqələrinin adlarını eşitdikcə illərdir həsrətini çəkdikləri yerlərin bir-bir geri qaytarıldığını görürdülər.
Lakin hər uğurlu hərbi əməliyyatın arxasında görünməyən başqa bir həqiqət də vardı –
insan həyatı.
Döyüşə gedən hər əsgər yalnız hərbi geyimdə bir döyüşçü deyildi. O, bir evin övladı, bir ananın duası, bir atanın ümidi, bir həyat yoldaşının dayağı, bir uşağın atası idi. Onların çoxu həyatlarının ən gözəl çağında idi. Qarşılarında illərlə davam edə biləcək bir ömür, həyata keçirəcəkləri arzular vardı.
Ancaq Vətən onları çağıranda tərəddüd etmədilər.
Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı nəticənin ən böyük mənəvi dayağı məhz həmin insanlardır. Çünki tarixdə ərazilərin azad edilməsinin tarixini yazmaq mümkündür, amma həmin torpağın hər qarışında qalan insan fədakarlığının ölçüsünü rəqəmlə ifadə etmək mümkün deyil.
Şəhidlik buna görə Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında ən uca anlayışlardan biridir.
Şəhid öz həyatını Vətənin davam edən həyatına bağlayan insandır. Onun ömrü müəyyən bir gündə sona çata bilər, amma adı xalqın yaddaşına keçdikdən sonra başqa bir ömür başlayır. Bu ömür məktəblərdə onun haqqında danışan uşaqlarda, adını daşıyan küçələrdə, ailəsinin qoruduğu xatirələrdə və azad etdiyi torpaqda davam edir.
44 günlük müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri Şuşanın azad edilməsi oldu. Şuşa 8 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan qüvvələrinin nəzarətinə keçdi. Rəsmi məlumatlarda 44 günlük müharibə zamanı 300-dən artıq yaşayış məntəqəsi və strateji yüksəkliklərin azad edildiyi göstərilir.
Ancaq Şuşanın mənası yalnız hərbi-strateji əhəmiyyətlə məhdudlaşmırdı. Şuşa Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin, ədəbiyyatının və tarixi yaddaşının mühüm mərkəzlərindən biridir. Buna görə onun azad edilməsi cəmiyyətdə böyük emosional təsir yaratdı. Uzun illər əlçatmaz görünən bir şəhərin yenidən Azərbaycanın nəzarətinə qayıtması otuz ilə yaxın davam edən həsrətin ən mühüm dönüş anlarından biri oldu.
Vətən müharibəsinin başqa bir böyük həqiqəti isə
xalq və ordu birliyi idi.
Həmin günlərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşayan insanlar arasında qeyri-adi həmrəylik müşahidə olunurdu. Cəbhəyə yardım göndərənlər, yaralılar üçün qan verənlər, gecə-gündüz çalışan həkimlər, hərbçilərin ailələrinin yanında dayananlar, öz imkanları daxilində ordunun arxasında olmağa çalışan minlərlə insan vardı.
Ön cəbhə ilə arxa cəbhə arasında görünməyən, lakin son dərəcə güclü bağ yaranmışdı.
Bu birlik göstərdi ki, Vətən anlayışı yalnız torpaqdan ibarət deyil. Vətən eyni zamanda insanların ortaq məsuliyyətidir.
Bir insan səngərdə ölkəni qoruyarkən, digəri arxada onun ailəsinə sahib çıxırsa, burada dövlət və cəmiyyət bir bütövə çevrilir. Müharibənin ən mühüm mənəvi dərslərindən biri məhz bu idi.
Lakin Qələbənin ən ağır tərəfi şəhid xəbərləri idi.
Azad edilən hər yaşayış məntəqəsinin sevincinin arxasında övladını itirən ailələrin göz yaşı vardı. Azərbaycan bayrağı yüksəlirdi, amma həmin bayrağın yüksəlməsi üçün öz həyatını verən insanlar da vardı.
Bu həqiqət 27 Sentyabrın niyə həm qürur, həm də hüzn günü olduğunu izah edir.
Azərbaycan xalqı Qələbəsi ilə fəxr edir, eyni zamanda həmin Qələbəni mümkün edən şəhidlərinin qarşısında baş əyir.
2020-ci il dekabrın 2-də imzalanmış Sərəncamla hər il sentyabrın 27-si Azərbaycanda Anım Günü kimi müəyyən edildi. Sənəddə bu qərarın ölkənin ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş bütün şəhidlərə dərin ehtiram məqsədi daşıdığı bildirilir.
Ancaq şəhidə ehtiram yalnız ildə bir dəfə keçirilən mərasimlə tamamlanmır.
Əsl ehtiram şəhid ailəsinin qapısını illər sonra da döyməkdir.
Onun övladının gələcəyinə sahib çıxmaqdır.
Anasının, atasının qayğısını öz qayğın kimi qəbul etməkdir.
Çünki şəhid Vətənə ən qiymətli varlığını – öz həyatını verib. Dövlətin və cəmiyyətin onun ailəsinə münasibəti həmin fədakarlığa verilən mənəvi cavabdır.
Qazilərimizin qarşısında da eyni dərəcədə böyük məsuliyyət dayanır. Onlar müharibədən geri qayıtdılar, lakin döyüş meydanının izlərini özləri ilə gətirdilər. Kimisi ağır yaralandı, kimisi sağlamlığının bir hissəsini itirdi, kimisi uzun müddətli reabilitasiya keçməli oldu.
Qazinin bədənindəki yara bir insanın şəxsi ağrısı olmaqla yanaşı, Vətənin yaxın tarixinin də izidir.
Ona görə qazilərin müalicəsi, reabilitasiyası, məşğulluğu, sosial həyata uyğunlaşması və ailələrinin rifahı yalnız sosial məsələ deyil. Bu, milli vicdan məsələsidir.
Müharibənin başqa bir tərəfi isə mülki insanların yaşadığı faciələr idi. Rəsmi məlumatlara əsasən, 2020-ci il müharibəsi zamanı yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində 100-ə yaxın mülki şəxs həlak olmuş, 400-dən artıq insan yaralanmışdı.
Bu insanlar da Vətən müharibəsinin yaddaşının ayrılmaz hissəsidir. Çünki müharibə yalnız səngərdə baş vermir. Müharibə bəzən gecə evində yatan ailənin həyatına daxil olur, bir küçənin, bir məktəbin, bir yaşayış məntəqəsinin taleyini dəyişir.
Buna görə 27 Sentyabr bütün bu talelərin xatırlandığı gündür.
Bu gün isə vaxtilə uğrunda döyüş gedən torpaqlarda tamamilə başqa səslər eşidilir.
Tikinti texnikasının səsi.
Məktəbə gedən uşaqların səsi.
Doğma yurduna qayıdan insanların sevinci.
İllərlə boş qalmış torpaqlarda yenidən qurulan həyatın səsi.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və məskunlaşma proseslərinin ən böyük mənəvi mənası da buradadır. Azad edilmiş torpaq yalnız xəritədə geri qaytarılmış ərazi kimi qalmır. Orada insan yaşayırsa, uşaq böyüyürsə, məktəb fəaliyyət göstərirsə, ailə gələcəyini qurursa, həmin torpaq yenidən bütöv mənada yurda çevrilir.
Bəzən Böyük Qayıdışın mənasını bir mənzərə bütün siyasi ifadələrdən daha yaxşı izah edir.
İllər əvvəl doğma kəndindən çıxmağa məcbur olmuş yaşlı insan geri qayıdır. Yanında isə həmin kəndi heç vaxt görməmiş nəvəsi dayanır.
Baba keçmişi xatırlayır.
Nəvə isə gələcəyə baxır.
Onların ayaq basdığı torpağın altında isə şəhidlərin qanı ilə yazılmış bir tarix yaşayır.
Keçmişlə gələcəyin qovuşduğu yer məhz budur.
Ona görə azad edilmiş torpaqlarda tikilən hər məktəbin, hər evin, hər yolun mənası adi infrastruktur layihəsindən daha böyükdür. Bunlar bir xalqın uzun illər yarımçıq qalmış həyatının davamıdır.
Şəhidlərin xatirəsini əbədiləşdirmək də yalnız memorialların yaradılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Memorial daş üzərində yaddaşdır. Əsl yaddaş isə insanın düşüncəsində yaşayır.
Gələcək nəsillər bilməlidir ki, onların rahat gəzdiyi küçələr, səfər etdiyi torpaqlar və başı üzərində dalğalanan bayraq öz-özünə qorunmayıb.
Bu Vətənin arxasında insan taleləri dayanır.
Bir gün Vətən müharibəsində döyüşmüş əsgərlər yaşlanacaq. Bu gün şəhid haqqında danışan ana və ataların səsi gələcəkdə arxiv yazılarında qalacaq. 2020-ci ilin sentyabrını canlı xatırlayan nəsil tarixə çevriləcək.
O zaman ən böyük məsuliyyət yeni nəslin üzərinə düşəcək.
Onlar şəhidlərin adını yalnız dərslikdə oxumamalıdırlar.
Onların kim olduğunu bilməlidirlər.
Niyə döyüşdüklərini anlamalıdırlar.
Hansı Vətəni onlara əmanət etdiklərini dərk etməlidirlər.
Çünki milli yaddaş sadəcə keçmişi bilmək deyil.
Milli yaddaş keçmiş qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.
27 Sentyabr həm də sülhün qiymətini anlamaq günüdür. Müharibənin içindən keçmiş xalq təhlükəsizliyin, sabitliyin və insan həyatının dəyərini daha dərindən anlayır. Şəhidlərin xatirəsinə sədaqətin ən böyük ifadələrindən biri də onların qoruduğu ölkədə gələcək nəsillərin təhlükəsiz, güclü və firavan dövlət içində yaşamasına çalışmaqdır.
Vətənə xidmət yalnız döyüş meydanında başlamır və orada bitmir.
Əsgər sərhədi qoruyur.
Müəllim gələcək nəsli yetişdirir.
Həkim insan həyatını qoruyur.
Fermer torpağı becərir.
Alim ölkənin elmini inkişaf etdirir.
Mühəndis şəhərlər qurur.
Valideyn Vətənini sevən övlad yetişdirir.
Bütün bunların hər biri güclü Azərbaycanın qurulmasına xidmət edir.
Şəhidlərin bizə qoyduğu əmanətin mənası da budur:
qorunan Vətəni inkişaf etdirilən Vətənə çevirmək.27 Sentyabr buna görə yalnız keçmişə baxdığımız tarix deyil.
Bu gün gələcəyə verilən sualdır:
Bizə əmanət edilən Azərbaycanı necə qoruyacağıq?
Şəhidlərin ailələrinə necə sahib çıxacağıq?
Qazilərimizə münasibətimiz necə olacaq?
Milli birliyi necə yaşadacağıq?
Gələcək nəsillərə hansı Azərbaycanı verəcəyik?
Bu sualların cavabı hər il keçirilən mərasimlərdən daha uzunömürlü olmalıdır.
Çünki şəhidlərin xatirəsinə ən böyük abidə daşdan tikilən deyil.
Ən böyük abidə onların uğrunda can verdiyi dövlətin güclü yaşamasıdır.27 Sentyabr gələndə Azərbaycan bir anlıq dayanır və öz tarixinin ən müqəddəs adlarını xatırlayır. O adların hərəsinin arxasında bir ömür, bir ailə və bir Vətən sevgisi dayanır.
Onların bəzisi azad etdiyi torpağa ayaq basa bilmədi.
Bəzisi Şuşada dalğalanan Azərbaycan bayrağını görə bilmədi.
Bəzisi doğma yurduna qayıdan insanların sevincinə şahid olmadı.
Amma bu gün həmin mənzərələrin mümkün olmasında onların payı yaşayır.
Azad torpaqda yanan hər işıqda, Qarabağda açılan hər məktəbdə, doğma evinə dönən hər ailənin sevincində, Azərbaycan bayrağının dalğalandığı hər yüksəklikdə onların fədakarlığından bir iz vardır.27 Sentyabr məhz buna görə yalnız Anım Günü deyil. Bu tarix otuz ilin həsrətinin, 44 günün qəhrəmanlığının və gələcək əsrlərə ötürüləcək milli yaddaşın qovuşduğu gündür.Şəhidlər Vətən uğrunda ömürlərini verdilər. Onların bizə qoyduğu əmanət isə həmin Vətəni qorumaq, gücləndirmək və gələcək nəsillərə daha qüdrətli şəkildə ötürməkdir. Azərbaycan yaşadıqca onların adları da yaşayacaq. Çünki Vətən üçün verilmiş ömür bitmir – xalqın yaddaşında əbədiyyətə çevrilir.
